14:41 Mércores, 08 de Febreiro de 2023
Terra e Tempo. Dixital Galego de pensamento nacionalista.

18-11-2014

Cúmprense 25 anos do que quizais fose un dos acontecementos filosóficos máis relevantes dos últimos anos

Camiño de Wallander (III): Atravesando muros

Valorar (13)

XOÁN CARLOS GARRIDO COUCEIRO


Antes de chegar a Berlín, desviándonos por Praga, resistímonos a abandonar Friburgo sen lembrar o contrapunto ao discurso do reitorado de Heidegger. Cúmprense 25 anos do que quizais fose un dos acontecementos filosóficos máis relevantes dos últimos tempos. Semella que ninguén quixera lembrar que nesta cidade se citaron dúas tradicións de pensamento para tratar de establecer as bases para un posíbel entendemento norte-sur.

Se a cerimonia de caída do muro se celebraba o 10 de novembro do 89, quince días despois, o 25, froito do traballo incesante e rigoroso de Raúl Fornét-Betancourt produciuse a primeira das xuntanzas para o debate entre Apel e Dussel para dar conta doutros muros invisíbeis que xa existían e dos que aínda se ían erguer grazas a desaparición do contrapeso a voracidade do capital. A diocese de Friburgo era o escenario no que ía ter lugar o primeiro intento de superar o desencontro entre a eurocéntrica Escola de Frankfurt e a marxinal e marxinada filosofía da liberación.

Co tempo, a filosofía euronorteamericana irá perdendo pulso e tratará de reanimarse coa sabia nova do pensamento decolonial, a través da presenza do terceiro mundo nas universidades do centro, mais daquela -como recoñecía Apel- ignorábase e desprezábase o que puidera vir da periferia. A Escola de Frankfurt xa estaba nas últimas, case sen alento, mais, nese momento vivía unha explosión brillante, como unha supernova, que despregaba os últimos fogos de artificio antes de apagarse definitivamente. Inxenuamente -no mellor dos casos- acreditábase nunha terceira vía que xa se albiscaba vencedora logo do derrube do chamado bloque soviético, sen decatarse de que a súa gloria apoiábase en servir ao poder hexemónico como un mal menor, un contraforte fronte ao socialismo, máis que en méritos propios. Celebraban a caída dun modelo que os que se dicían antitotalitarios defensores do diálogo e a tolerancia aplaudían como se derrubaba aos seus pés ignorando que eles tamén acompañaríano polo mesmo sumidoiro como na metáfora do que bota a crianza cos lodos cando limpa a bañeira.

Sartre soubo anticiparse ao asumir as saídas que lle quedaban a un pensamento europeo perplexo e pechado en si mesmo e asomouse as xanelas que lle abría Albert Memmi ou Frank Fannon. Mais contra el ergueuse unha cortina de fume que logo da súa morte sería o único que quedaría do outrora esclarecedor e precursor pensamento francés, fumareda que cando se disipa e deixa de ser mera confusión e ruído, amosase en flashes como a imaxe de Bernard-Henri Lévy visitando aos mercenarios libios para preparar o terreo para o bombardeo deste país.

Europa pensaba por todos, Alemaña para máis “señas”, e finalmente Friburgo, máis exactamente un individuo, Heidegger irradiaba a súa linguaxe e o seu prestixio por todo o planeta. En calquera recanto tratábase de acadar ser dignos deste pensador para considerarse alguén no mundo da reflexión. Se Ortega ostentaba o título de “el que lo había dicho antes que Heidegger” co que se presentaba -coa axuda de Julián Marías- con mérito suficiente para ingresar na Historia da filosofía, na Galiza, Piñeiro e compañía publicaban en galego “Da esencia da verdade” co obxectivo, de demostrar a falsidade de que o noso idioma “só serve para facer poesías ou  para lles falar aos labregos, pero é inepto para facer ciencia ou filosofía”, que é outro xeito de dicir, que facer filosofía é o que fai Heidegger e non o que fan os labregos ou os poetas.

Fronte a isto, nos arrabaldes de Friburgo xa houbera quen consideraba que era posíbel pensar por si propios. A medida que nos afastamos do centro urbano desta vila universitaria e atravesamos a selva negra percorrendo o camiño que outrora fixeran os creadores do primeiro reino medieval, os Suevos, chegamos a un autor que demostrou que era posíbel razoar por un mesmo, Castelao. Mais teríamos que acompañar a este no seu exilio para recalar no continente onde ía florecer finalmente este xeito de enfrontar a comprensión do mundo desde as bases da propia situación, pero sobre todo, coa capacidade de desenmascarar a modernidade colonial na que se sostén o pensamento dominante.

Poderíamos retrotraernos a Controversia de Valladolid para atopar un antecedente do que estaba a acontecer en Friburgo naquel inverno do 89. Mais daquela Bartolomé de las Casas falaba por boca de quen hoxe fala por si mesmo. A filosofía da liberación, que empezou sendo poesía e teoloxía, agora senta a mesa no mesmo plano dunha filosofía europea que a medida que axustou contas con Heidegger para evitar que lle salpicara os crimes que se lle imputaban a este, tamén se baleirou de contido, e ficou nunha cerimonia procedemental que só terá soporte en planos ideais nos que se dean iguais oportunidades de intervención. Na súa defensa, os da ética do discurso dirán que esa comunidade ideal servirá para criticar as desigualdades reais. Vaia consolo!.

Todos os camiños levan a Friburgo?. O mapa da filosofía así indica. Mais unha cartografía crítica é capaz de decatarse do que acocha unha representación do espazo de xeito que uns quedaban arriba e outros abaixo, uns no centro e outros nas esquinas. Esta é unha opción ideolóxica que trata de impoñer a súa vontade a un universo infinito no que non hai xerarquía. Que era iso do leste e o oeste?. Todo o mundo é leste de algo e oeste de algo, porque, para quen aínda non se decatou, resulta que o planeta é redondo.

Todos tivemos diante nosa a representación dese muro dividindo o leste do oeste. Como se ese muro dividise realmente a toda Alemaña Democrática da Federal, ou incluso a todos os países socialistas do resto cando simplemente circundaba unha base militar agresiva no medio dun país que aspiraba a paz e a desmilitarización. Mais o imaxinario social funcionaba a prol do relato dominante. E nun mundo inzado de muros abonda con achegarse as ruínas deste para destapar a gran montaxe. Esta atracción turística, xunto co Bunker de Hitler ou os antigos vehículos da RDA dan conta da superficialidade baleira na que caeu occidente. Mais xa falaremos dese balo cando toque porque aínda non conseguimos desprendernos da lembranza daquel outro que pretendeu derrubarse nesta cidade friburguesa. Dese muro de quen ninguén se acorda como tampouco daqueles que encetaron a tradición de pensamento que por primeira vez reclamaron a presenza na comunidade de diálogo, na conversación de occidente, dás voces milenariamente excluídas.  Aquela teoloxía da liberación que tiña como bandeira o diálogo, si, mais fundado na emancipación dos interlocutores. Refírome a un Ignacio Ellacuría que faría o camiño dos conquistadores de outrora coa pretensión contraria. Desconquistar, descolonizar, desilenciar, en definitiva, descubrirse, mais esta vez de verdade. Pois o outro foi un encubrimento que aínda estamos a sofrer os que non somos recoñecidos, respectados como iguais. Os que carecemos de voz propia. Os que habitamos un “non lugar”.

Claro que a ética do discurso pode ser útil para dirimir os conflitos a través da palabra, mais primeiro compre lograr que o deixen falar a un. Que lle permitan ser escoitado. E iso non é doado. Que llo digan a el. O 16 de novembro de 1989, hai tamén 25 anos, foi asasinado por un pelotón do Batallón Atacatl da Forza Armada Salvadoreña xunto con outros cinco xesuítas, unha muller e unha nena. Ou é que ninguén se acorda?.

Engade o teu comentario:

Os campos marcados con* son obrigatorios.







© Fundación Bautista Álvarez de Estudos Nacionalistas
Terra e Tempo (ISSN 1575-5517)
Avenida de Lugo, 219, 1º, 15703 • Santiago de Compostela • Galiza
981 57 02 65 – info#code#terraetempo#code#gal

A Fundación recibiu unha axuda da Deputación da Coruña na convocatoria de 2018 para a mellora da utilidade de páxina web. Deputación da Coruña